Berdasarkan angka tersebut, kira-kira 71% daripada nilai pelaburan datang daripada pelabur domestik, manakala bakinya merupakan pelaburan asing.

Komposisi ini penting kerana lonjakan pelaburan Kelantan pada 2024 bukan semata-mata didorong modal asing. Sebahagian besar nilai modal bagi projek yang diluluskan datang daripada sumber domestik.

Daripada RM168.9 Juta kepada RM1.72 Bilion

Perubahan skala menjadi lebih jelas apabila prestasi 2024 dibandingkan dengan tahun sebelumnya.

Kelantan merekodkan RM168.9 juta pelaburan pembuatan diluluskan pada 2023, melibatkan 11 projek. Pada 2024, nilainya meningkat kepada RM1.7168 bilion walaupun bilangan projek berkurang kepada tujuh.

Ini bermakna nilai pelaburan pembuatan diluluskan pada 2024 adalah lebih 10 kali ganda berbanding 2023.

Perbandingan tersebut juga menunjukkan bahawa bilangan projek sahaja tidak mencukupi untuk menilai skala pelaburan. Lebih sedikit projek boleh menghasilkan nilai keseluruhan yang jauh lebih besar sekiranya projek yang diluluskan melibatkan komitmen modal yang tinggi.

Apa Maksud RM1.72 Bilion kepada Industri Kelantan?

Angka RM1.72 bilion perlu dibaca sebagai approved manufacturing investment atau pelaburan pembuatan yang telah diluluskan.

Ia tidak bermaksud keseluruhan RM1.72 bilion telah dibelanjakan dalam ekonomi Kelantan atau semua tujuh projek telah beroperasi sepenuhnya pada tahun yang sama.

Selepas mendapat kelulusan, projek pembuatan boleh melalui beberapa peringkat seperti pemilihan tapak, pembinaan kilang, pemasangan mesin, pengambilan pekerja dan persediaan operasi.

Sebagai konteks nasional, MIDA melaporkan bahawa lebih 90% projek pembuatan yang diluluskan antara 2021 hingga 2024 telah memasuki peringkat pelaksanaan. MIDA turut menyatakan pembangunan projek pembuatan lazimnya mengambil sekitar 18 hingga 24 bulan, bergantung kepada kompleksiti projek.

Namun, kadar tersebut ialah angka nasional. Ia tidak boleh digunakan sebagai bukti bahawa ketujuh-tujuh projek Kelantan pada 2024 telah direalisasikan.

Kelantan Sudah Mempunyai Asas Industri Elektronik

Perkembangan pelaburan pembuatan ini tidak berlaku tanpa asas industri sedia ada.

Dalam rekod Parlimen Malaysia pada 25 Jun 2024, Menteri Pelaburan, Perdagangan dan Industri ketika itu menyatakan ROHM-Wako Electronics mempunyai nilai pelaburan melebihi RM1.7 bilion di Kelantan dan telah mewujudkan sekitar 2,000 peluang pekerjaan kepada penduduk tempatan, khususnya dalam bidang kejuruteraan, sains dan teknikal.

ROHM-Wako merupakan syarikat dalam sektor elektrikal dan elektronik (E&E), sekali gus menunjukkan Kelantan telah mempunyai asas industri dalam bidang tersebut.

Namun, angka RM1.7 bilion ROHM-Wako ialah nilai pelaburan kumulatif syarikat berkenaan. Ia tidak boleh dianggap sebagai sebahagian daripada tujuh projek yang membentuk RM1.7168 bilion pada 2024 tanpa data yang mengesahkan hubungan tersebut.

Apa Berlaku Selepas Lonjakan 2024?

Prestasi selepas 2024 penting supaya angka RM1.72 bilion tidak dibaca secara terasing.

Menurut data MIDA, Kelantan merekodkan RM782.5 juta pelaburan pembuatan diluluskan melalui lima projek pada 2025. Keseluruhan nilai tersebut direkodkan sebagai pelaburan domestik.

Jumlah itu lebih rendah berbanding RM1.7168 bilion pada 2024.

Namun, nilai pelaburan tahunan boleh berubah dengan ketara bergantung kepada masa sesuatu projek berskala besar diluluskan. Oleh itu, angka 2025 tidak semestinya menunjukkan kemerosotan asas industri negeri.

Sebaliknya, 2024 lebih tepat dilihat sebagai tahun lonjakan pelaburan pembuatan, sementara 2025 memberi gambaran mengenai perkembangan selepas lonjakan tersebut.

Bagaimana Sektor Pembuatan Berkait dengan Ekonomi Kelantan?

Data ekonomi terkini memberikan konteks tambahan kepada perkembangan pelaburan tersebut.

Menurut Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM), ekonomi Kelantan bernilai RM29.8 bilion pada 2025, meningkat daripada RM28.6 bilion pada 2024. Pertumbuhan ekonomi negeri pula mencapai 4.1% pada 2025, berbanding 3.3% pada tahun sebelumnya.

Sektor perkhidmatan kekal sebagai komponen terbesar ekonomi Kelantan dengan sumbangan 71.8%.

Pada masa sama, data DOSM menunjukkan sektor pembuatan Kelantan berkembang 9.3% pada 2025, berbanding pertumbuhan keseluruhan ekonomi negeri sebanyak 4.1%.

Perkembangan ini memberikan konteks lebih luas kepada angka pelaburan. Nilai kelulusan projek menunjukkan pipeline pelaburan, manakala prestasi sektor pembuatan dalam KDNK membantu menunjukkan perkembangan aktiviti ekonomi sebenar.

Mengapa Perkembangan Ini Penting?

Pelaburan pembuatan berpotensi menghasilkan kesan ekonomi melalui operasi kilang, pekerjaan langsung, permintaan terhadap vendor tempatan, logistik, penyelenggaraan dan perkhidmatan profesional.

Namun, nilai pelaburan yang besar tidak semestinya menghasilkan jumlah pekerjaan yang sama besar.

Industri yang menggunakan teknologi, automasi dan mesin bernilai tinggi boleh mempunyai komitmen modal yang besar tetapi memerlukan jumlah pekerja yang lebih kecil dan lebih berkemahiran.

Oleh sebab itu, nilai RM1.72 bilion sahaja belum mencukupi untuk mengukur kesan sebenar kepada ekonomi Kelantan.

Jumlah pekerjaan sebenar, jenis pekerjaan, penyertaan vendor tempatan dan kadar projek yang memasuki operasi perlu dinilai bersama nilai pelaburan.

Analisis The Future Research

Analisis The Future Research terhadap data tersebut menunjukkan bahawa pencapaian utama Kelantan bukan sekadar angka RM1.72 bilion, tetapi perubahan skala pelaburan pembuatan pada 2024 dan apa yang berlaku selepas lonjakan tersebut.

Tiga perkara boleh diperhatikan.

Pertama, nilai pelaburan diluluskan meningkat dengan ketara daripada 2023 kepada 2024 walaupun jumlah projek berkurang. Ini menunjukkan projek yang diluluskan pada 2024 secara keseluruhannya membawa komitmen modal yang lebih besar.

Kedua, lebih 70% nilai pelaburan 2024 datang daripada modal domestik. Ini menunjukkan peranan pelabur tempatan yang besar dalam angka pelaburan pembuatan negeri pada tahun tersebut.

Ketiga, data 2025 menunjukkan nilai pelaburan diluluskan kembali lebih rendah, tetapi sektor pembuatan Kelantan pada masa yang sama mencatat pertumbuhan 9.3%. Department of Statistics Malaysia

Gabungan indikator ini menunjukkan bahawa ukuran seterusnya perlu bergerak daripada investment attraction kepada economic conversion — sejauh mana projek yang diluluskan akhirnya menghasilkan operasi, pekerjaan, vendor dan aktiviti ekonomi sebenar.

Apa yang Perlu Dipantau Seterusnya?

Pertama ialah status pelaksanaan tujuh projek yang diluluskan pada 2024. Data ini diperlukan untuk mengetahui sejauh mana RM1.7168 bilion tersebut telah bergerak daripada kelulusan kepada pelaksanaan.

Kedua ialah jumlah dan jenis pekerjaan sebenar yang diwujudkan, khususnya pekerjaan teknikal dan berkemahiran.

Ketiga ialah pecahan subsektor bagi projek yang diluluskan. Maklumat ini penting untuk menentukan sama ada Kelantan sedang memperkukuh industri sedia ada atau membentuk kluster industri baharu.

Keempat ialah trend pelaburan selepas 2025 dan hubungannya dengan pertumbuhan sebenar sektor pembuatan.

Kesimpulan

Jadi, apakah antara pencapaian ekonomi yang boleh dikenal pasti di Kelantan?

Salah satu indikatornya ialah lonjakan pelaburan pembuatan diluluskan kepada RM1.7168 bilion pada 2024, melibatkan tujuh projek, berbanding RM168.9 juta pada 2023. Sebahagian besar nilai pelaburan 2024 pula datang daripada sumber domestik.

Perkembangan selepas itu memberi konteks tambahan. Kelantan merekodkan RM782.5 juta lagi pelaburan pembuatan diluluskan pada 2025, sementara DOSM merekodkan pertumbuhan sektor pembuatan negeri sebanyak 9.3% pada tahun yang sama.

Ukuran seterusnya ialah sejauh mana projek yang diluluskan benar-benar beroperasi, mewujudkan pekerjaan dan meningkatkan peranan industri dalam ekonomi Kelantan.